Συνέντευξη της Sandra Bünger, δημοσιογράφου και αντιπροέδρου της WAVe, με τον πρόεδρο Waldemar Herdt
- Αξιότιμε κύριε Πρόεδρε, σε καιρούς πολέμων, αυξανόμενης αβεβαιότητας, κοινωνικής διαίρεσης, οικονομικής πίεσης και ενός σχεδόν ακατανόητου ρεύματος πληροφοριών: Τι λείπει, κατά την άποψή σας, περισσότερο από τους ανθρώπους; Και γιατί πολλές από τις πολιτικές, δημοσιογραφικές ή τεχνικές απαντήσεις δεν επαρκούν ακριβώς σε αυτό το σημείο;
Αυτό που λείπει ουσιαστικά από τους ανθρώπους είναι η εσωτερική προσανατολισμός. Όχι πληροφορίες – αυτές έχουμε σε υπερβολική ποσότητα –, αλλά τοποθεσία: Ποιος είμαι; Για τι είμαι υπεύθυνος; Τι μου δίνει στήριξη όταν τα εξωτερικά συστήματα κλονίζονται;
Πολλές απαντήσεις της εποχής μας παραμένουν επιφανειακές. Η πολιτική προσπαθεί να διαχειριστεί, τα μέσα ενημέρωσης να εξηγήσουν, η τεχνολογία να βελτιστοποιήσει. Όμως, το πραγματικό κενό είναι πνευματικό. Όταν ο άνθρωπος δεν έχει πλέον εσωτερικό πυξίδα, κάθε εξωτερική λύση γίνεται εύθραυστη. Τότε δημιουργούνται φόβος, επιθετικότητα ή απόσυρση.
Έχουμε μάθει να επιδιορθώνουμε συστήματα, αλλά έχουμε ξεχάσει να ενισχύουμε τον άνθρωπο. Ακριβώς εκεί βρίσκεται το κενό – και δεν μπορεί να καλυφθεί με αλγόριθμους ή κανονισμούς. - Σήμερα, η ειρήνη συχνά θεωρείται πολιτικός στόχος ή διπλωματική επιτυχία. Εσείς, όμως, μιλάτε για μια βαθύτερη ειρήνη. Τι διακρίνει την πραγματική ειρήνη από την απλή απουσία πολέμου – και γιατί τόσες πολλές ειρηνευτικές διαδικασίες αποτυγχάνουν ακριβώς σε αυτό το σημείο;
Η πραγματική ειρήνη δεν ξεκινά στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, αλλά μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο. Η απλή απουσία πολέμου είναι μια κατάσταση, όχι ειρήνη. Η ειρήνη δημιουργείται εκεί όπου ο άνθρωπος δεν βρίσκεται πλέον σε εσωτερική διαμάχη – εναντίον άλλων, εναντίον συστημάτων, εναντίον του εαυτού του.
Πολλές ειρηνευτικές διαδικασίες αποτυγχάνουν επειδή αντιμετωπίζουν τα συμπτώματα και όχι τις αιτίες. Οι συμβάσεις ρυθμίζουν τα συμφέροντα, αλλά δεν θεραπεύουν τις πληγωμένες ταυτότητες, τον ιστορικό πόνο, τον φόβο για τον Άλλον.
Χωρίς αλήθεια, χωρίς αναγνώριση της ευθύνης, χωρίς προθυμία για εσωτερική μεταστροφή, η ειρήνη παραμένει ένα εύθραυστο κατασκεύασμα. Η σταθερή ειρήνη χρειάζεται ηθική ουσία – αλλιώς είναι μόνο μια παύση μεταξύ των συγκρούσεων. - Ο όρος «διαπολιτισμική κατανόηση» χρησιμοποιείται συχνά, αλλά ταυτόχρονα φαίνεται κενός ή τελετουργικός. Τι χρειάζεται, κατά τη γνώμη σας, για να μην τελειώνει η κατανόηση μεταξύ πολιτισμών και εθνών στις διασκέψεις, αλλά να φτάνει στη σκέψη, τη δράση και τα συναισθήματα των ανθρώπων;
Η διαπολιτισμική κατανόηση αποτυγχάνει όταν θεωρείται μόνο οργανωτική υπόθεση. Η πραγματική κατανόηση δεν ξεκινά από τις πολιτικές ελίτ, αλλά από την αναγνώριση της αξιοπρέπειας του άλλου – ανεξάρτητα από την καταγωγή, την ιστορία ή την κοσμοθεωρία του.
Χρειάζεται ειλικρινές ενδιαφέρον, όχι στρατηγική περιέργεια. Να ακούμε χωρίς να θέλουμε να κρίνουμε αμέσως. Και το θάρρος να αφήνουμε τις διαφορές να υπάρχουν, αντί να τις ισοπεδώνουμε.
Από την Ανατολική Ευρώπη γνωρίζουμε ότι η δυσπιστία δεν εξαφανίζεται με λόγια, αλλά με αξιόπιστες πράξεις στο πέρασμα του χρόνου. Η κατανόηση αναπτύσσεται αργά – αλλά είναι δυνατή, όταν βασίζεται στην αλήθεια και τον σεβασμό, όχι στην ιδεολογία. - Σήμερα, οι παραδοσιακές αξίες συχνά θεωρούνται ως εμπόδιο στην πρόοδο. Ταυτόχρονα, βιώνουμε μια αίσθηση αποπροσανατολισμού και κοινωνικής διαίρεσης. Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σας, ο πραγματικός ρόλος των παραδοσιακών αξιών – ως φρένο ή ως θεμέλιο για ένα υγιές μέλλον; Οι
παραδοσιακές αξίες δεν είναι αντίθετες στην πρόοδο, αλλά απαραίτητη προϋπόθεση για αυτήν. Χωρίς αξίες δεν υπάρχει κατεύθυνση, μόνο κίνηση. Η πρόοδος χωρίς θεμέλια γίνεται αυτοσκοπός – γρήγορη, αλλά χωρίς προσανατολισμό.
Αξίες όπως η ευθύνη, η οικογένεια, η πίστη, η μέτρηση και ο σεβασμός έχουν στηρίξει γενιές, επειδή προσφέρουν σταθερότητα στον άνθρωπο. Δεν προστατεύουν από την αλλαγή, αλλά από την αυθαιρεσία.
Οι κοινωνίες δεν καταρρέουν επειδή έχουν πάρα πολλές αξίες, αλλά επειδή δεν μοιράζονται πλέον κοινές αξίες. Οι παραδοσιακές αξίες δεν είναι οπισθοδρόμηση – είναι άγκυρα σε ταραχώδεις καιρούς. - Η ελευθερία της έκφρασης είναι ένα από τα μεγάλα συνθήματα της εποχής μας – και ταυτόχρονα ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα. Πού τελειώνει για εσάς η πραγματική ελευθερία της έκφρασης και πού αρχίζει η χειραγώγηση, ο εκφοβισμός ή η ηθική πίεση; Και τι επιπτώσεις έχει αυτό μακροπρόθεσμα σε μια κοινωνία;
Η ελευθερία της έκφρασης τελειώνει εκεί όπου αρχίζει ο φόβος. Όχι εκεί όπου κάποιος διαφωνεί, αλλά εκεί όπου οι άνθρωποι σιωπούν επειδή φοβούνται τις συνέπειες.
Η χειραγώγηση δεν προκύπτει μόνο από ψέματα, αλλά και από μονομερή αφήγηση, ηθική επισήμανση και κοινωνική πίεση. Όταν η απόκλιση τιμωρείται, η ελευθερία έχει ήδη υποστεί ζημιά – ακόμη και χωρίς επίσημη λογοκρισία.
Μακροπρόθεσμα, αυτό καταστρέφει την εμπιστοσύνη. Οι άνθρωποι κλείνονται στον εαυτό τους, μιλούν μόνο σε προστατευμένο χώρο ή δεν μιλούν καθόλου. Μια κοινωνία που φοβάται την ελεύθερη σκέψη χάνει την πνευματική της ουσία. - Στον δημόσιο διάλογο, η πίστη συχνά ιδιωτικοποιείται ή παρουσιάζεται ως διαχωριστικός παράγοντας. Εσείς υποστηρίζετε μια διαφορετική προσέγγιση. Ποια δύναμη πιστεύετε ότι έχει η πίστη – όχι ως δόγμα, αλλά ως συνδετικός κρίκος για την κοινότητα, την ευθύνη και την ανθρωπιά;
Η πίστη δεν είναι ιδεολογία, αλλά μια εσωτερική στάση. Υπενθυμίζει στον άνθρωπο ότι δεν είναι το μέτρο όλων των πραγμάτων – και ακριβώς σε αυτό έγκειται η απελευθερωτική της δύναμη.
Η πίστη ενώνει, γιατί διδάσκει την ταπεινότητα. Η ευθύνη ενώπιον του Θεού οδηγεί στην ευθύνη απέναντι στους συνανθρώπους μας. Όπου η πίστη βιώνεται αυθεντικά, η κοινότητα δεν δημιουργείται από την πίεση, αλλά από την συμπόνια και το αίσθημα του καθήκοντος.
Σε πολλές κουλτούρες, η πίστη είναι λιγότερο θεωρία και περισσότερο πρακτική ζωής. Προσφέρει στήριξη σε περιόδους κρίσης και προσανατολισμό σε εποχές όπου οι εξωτερικές ασφάλειες καταρρέουν. - Αν συνδυάσουμε όλα αυτά τα θέματα – ειρήνη, αξίες, ελευθερία, πίστη, κοινότητα – στο τέλος μένει μια λέξη που συχνά προκαλεί γέλιο: αγάπη. Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η σημασία της αγάπης σε μια παγκόσμια πολιτική που φαίνεται να χαρακτηρίζεται κυρίως από συμφέροντα, εξουσία και φόβο; Και μήπως η αγάπη είναι πιο ρεαλιστική από ό,τι πολλοί πιστεύουν;
Η αγάπη δεν είναι συναίσθημα, αλλά στάση ζωής. Σημαίνει να αναλαμβάνεις ευθύνη – ακόμα και όταν αυτό είναι δυσάρεστο. Με αυτή την έννοια, η αγάπη είναι άκρως πολιτική, επειδή αντιβαίνει στην αρχή του φόβου.
Μια πολιτική χωρίς αγάπη γίνεται ψυχρή, κυνική και μυωπική. Η αγάπη, αντίθετα, δεν επιδιώκει το γρήγορο όφελος, αλλά το μακροπρόθεσμο σωστό. Βλέπει τον άνθρωπο, όχι μόνο το συμφέρον.
Ίσως η αγάπη να γελοιοποιείται ακριβώς επειδή απαιτεί θάρρος. Χωρίς αγάπη, όμως, δεν υπάρχει συμφιλίωση, δεν υπάρχει κοινότητα και, τελικά, δεν υπάρχει ειρήνη. Στην πραγματικότητα, η αγάπη δεν είναι αφελής – είναι η πιο ρεαλιστική δύναμη που έχουμε. Και από τη δική μου άποψη, η Βίβλος έχει περιγράψει την αγάπη με πολύ λεπτομέρεια και κατανοητό τρόπο.
Α΄ Επιστολή προς Κορινθίους 13,4–8.
«Η αγάπη είναι μακρόθυμη και ευγενική. Η αγάπη δεν ζηλεύει, δεν καυχιέται, δεν φουσκώνει. Δεν συμπεριφέρεται ανάρμοστα, δεν επιδιώκει το δικό της, δεν πικραίνεται, δεν λογαριάζει το κακό. Δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά χαίρεται με την αλήθεια. Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη δεν παύει ποτέ».
Α΄ Επιστολή προς Κορινθίους 13,4–8.
«Η αγάπη είναι μακρόθυμη και ευγενική. Η αγάπη δεν ζηλεύει, δεν καυχιέται, δεν φουσκώνει. Δεν συμπεριφέρεται ανάρμοστα, δεν επιδιώκει το δικό της, δεν πικραίνεται, δεν λογαριάζει το κακό. Δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά χαίρεται με την αλήθεια. Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη δεν παύει ποτέ».